Xử phạt hành chính: Công cụ răn đe tức thời
Theo quy định tại Nghị định 125/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 310/2025/NĐ-CP), các hành vi vi phạm về hóa đơn và thuế sẽ bị xử phạt nặng về kinh tế.
Cụ thể, đối với hành vi cho hoặc bán hóa đơn, cá nhân và tổ chức vi phạm có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 50 triệu đồng. Đi kèm với đó là biện pháp khắc phục hậu quả bắt buộc người vi phạm phải nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi này.
Đối với việc sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn, mức phạt tiền cũng dao động từ 20 triệu đồng đến 50 triệu đồng. Ngoài việc nộp phạt, người nộp thuế còn buộc phải thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả là hủy hóa đơn đã sử dụng.
Đặc biệt, hành vi trốn thuế được quy định với các mức phạt lũy tiến dựa trên tính chất và mức độ vi phạm. Theo đó, phạt tiền 1 lần số thuế trốn đối với người nộp thuế có từ một tình tiết giảm nhẹ trở lên khi thực hiện các hành vi như: không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không ghi chép sổ kế toán các khoản thu tiên quan đến số thuế phải nộp, không lập hóa đơn khi bán hàng, hóa dịch vụ, trừ trường hợp người nộp thuế đã khai thuế đối với giá trị hàng hóa, dịch vụ đã bán, đã cung ứng vào kỳ tính thuế tương ứng.
Sử dụng hóa đơn không hợp pháp; sử dụng không hợp pháp hóa đơn để khai thuế làm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được hoàn, số tiền thuế được miễn, giảm. Sử dụng hàng hóa thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế, xét miễn thuế không đúng mục đích quy định mà không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng, khai thuế với cơ quan thuế
Phạt 1,5 lần số thuế trốn áp dụng đối với người nộp thuế khi không có tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ.
Phạt từ 2 đến 3 lần số thuế trốn: Áp dụng đối với các trường hợp có từ một đến ba tình tiết tăng nặng trở lên.
Bên cạnh việc nộp phạt, người nộp thuế vi phạm còn buộc phải nộp đủ số tiền thuế trốn vào ngân sách nhà nước. Trong trường hợp hành vi trốn thuế đã quá thời hiệu xử phạt hành chính, người nộp thuế vẫn không được miễn trừ trách nhiệm tài chính mà vẫn phải nộp đủ số tiền thuế trốn cùng tiền chậm nộp tính trên số thuế trốn.
Chế tài hình sự đối với tội trốn thuế
Khi các hành vi vi phạm vượt ngưỡng xử phạt hành chính hoặc mang tính chất nguy hiểm cho xã hội, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) sẽ được áp dụng để truy cứu trách nhiệm.
Đối với cá nhân phạm tội trốn thuế, ngưỡng khởi điểm để truy cứu trách nhiệm hình sự là số tiền trốn thuế từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng (hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính hoặc có tiền án về tội này).
Các hành vi cụ thể bao gồm: không nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết hạn phải nộp, không ghi sổ kế toán các khoản thu liên quan đến số tiền thuế phải nộp, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp để hạch toán hàng hóa đầu vào, hoặc khai sai thực tế hàng hóa xuất nhập khẩu.
Mức phạt tiền từ 100 triệu đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm.
Người phạm tội thuộc các trường hợp có tổ chức, số tiền trốn thuế từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; lợi dụng chức vụ quyền hạn; phạm tội từ 2 lần trở lên, tái phạm nguy hiểm thì bị phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 3 năm.
Phạm tội trốn thuế với số tiền 1 tỷ đồng trở lên, thì bị phạt tiền từ 1,5 tỷ đồng đồng đến 4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 7 năm.
Nếu trốn thuế từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng, hoặc phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, phạm tội từ 2 lần trở lên hoặc tội phạm nguy hiểm mức phạt có thể lên tới 3 năm tù.
Người phạm tội trốn thuế với số tiền từ 1 tỷ đồng trở lên sẽ đối mặt với mức phạt tiền từ 1,5 tỷ đến 4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 7 năm.
Người phạm tội còn có thể chịu hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề từ 1 đến 5 năm hoặc tịch thu một phần/toàn bộ tài sản.
Đối với pháp nhân thương mại, hình phạt tiền được quy định rất nặng, dao động từ 300 triệu đồng đến 10 tỷ đồng tùy vào số tiền trốn thuế. Pháp nhân còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn (từ 6 tháng đến 3 năm) hoặc bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu vi phạm đặc biệt nghiêm trọng, cùng với việc bị cấm kinh doanh hoặc huy động vốn.
Đối với tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hệ thống hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách cũng bị xử lý nghiêm khắc. Theo Điều 203 Bộ luật Hình sự, việc mua bán trái phép hóa đơn ở dạng phôi từ 50 số trở lên hoặc hóa đơn đã ghi nội dung từ 10 số trở lên, hoặc thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng trở lên đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Mức phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 500 triệu đồng; cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Pháp nhân thương mại có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đến 1 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động từ 6 tháng đến 2 năm, hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu lập ra chỉ để mua bán hoá đơn.
Hiện Bộ Công an đang được Chính phủ giao chủ trì dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, dự kiến sẽ trình Quốc hội vào năm 2027. Về cơ bản, Điều luật này sẽ sửa lại theo hướng: Đối tượng điều chỉnh chủ yếu là hoá đơn điện tử. Tuy nhiên vẫn phải giữ hoá đơn giấy vì có thể vẫn liên quan đến những hành vi trong quá khứ chưa hết thời hiệu truy cứu.
Thay căn cứ định tội, định khung hình phạt theo số lượng hoá đơn bằng tổng giá trị tiền ghi khống trên hoá đơn; bổ sung tình tiết tăng nặng đối với trường hợp lợi dụng mạng máy tính, mạng viễn thông; quy định hình phạt chủ yếu là phạt tiền gấp 3 - 5 lần số lợi bất chính; xem xét nâng mức phạt tù tối đa lên 7 năm, đồng thời quy định cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý doanh nghiệp hoặc cấm thành lập doanh nghiệp mới trong thời gian dài đối với cá nhân phạm tội.
Đối với pháp nhân thương mại sẽ sửa lại quy định theo hướng quy định rõ trách nhiệm của pháp nhân khi để người đại diện hoặc nhân viên sử dụng pháp nhân làm công cụ mua bán hóa đơn, đồng thời bổ sung hình phạt để buộc pháp nhân phải khắc phục hạn chế trong quy chế nội bộ nhằm ngăn ngừa tội phạm tiếp tục xảy ra.
Hệ thống pháp luật Việt Nam đang tạo dựng một “hàng rào” pháp lý vững chắc để bảo vệ nguồn thu ngân sách và sự công bằng trong kinh doanh. Việc nắm vững các quy định từ xử phạt hành chính đến các khung hình phạt hình sự là vô cùng cần thiết để các doanh nghiệp và cá nhân tránh được những rủi ro pháp lý đáng tiếc. Với xu hướng sửa đổi luật trong tương lai, sự minh bạch và tính tuân thủ sẽ là chìa khóa duy nhất để phát triển bền vững trong môi trường kinh doanh hiện đại.
(Nguồn tin: Thuế Hải quan)